با وجود مخالفت كارشناسان و دوستداران طبيعت، سرانجام كميسيون اصلي زيربنايي دولت، يكشنبه گذشته باگزينه پيشنهادي وزارت راه براي احداث ميان‌گذر انزلي موافقت كرد.

اين در حالي است كه اين كميسيون به‌دنبال اعتراضات تشكل‌هاي زيست محيطي و مخالفت سازمان محيط زيست با گزينه پيشنهادي وزارت راه، دهم دي ماه گذشته ضمن بازديد از محل احداث ميان‌گذر اعلام كرد يكشنبه آينده گزينه پيشنهادي وزارت راه و سازمان حفاظت محيط زيست بررسي و دراين خصوص تصميم‌گير ي خواهد شد؛ يكشنبه‌اي كه آمدنش بيش از ۵ ماه به طول انجاميد و طي اين زمان نسبتا طولاني لحظه‌اي دغدغه و اميد گريبان علاقه‌مندان محيط زيست كشور را رها نكرد.

با اين تفاوت كه بازهم اين كميسيون بدون در نظر گرفتن انبوه اعتراضات طرفداران محيط زيست گزينه‌اي را برگزيد كه اجراي آن بيشترين تخريب‌ها را متوجه اين تالاب مي‌سازد؛ تالابي كه از آن به‌عنوان سمبل تالاب‌هاي ايران ياد مي‌شود و حفظ آن به‌طور نمادين به معناي حفاظت محيط زيست كشور است.

گفته مي‌شود، در جلسه يكشنبه گذشته كه علاوه بر ۳ وزير، رئيس سازمان حفاظت محيط زيست نيز حضور داشته است بي‌آنكه مسير پيشنهادي سازمان حفاظت محيط زيست مطرح شود، كميسيون با احداث ميان‌گذر انزلي در مسير پيشنهادي وزارت راه (مسير كنوني مصوب شوراي‌عالي شهرسازي) با رعايت الزامات زيست‌محيطي موافقت مي‌كند.

درعين حال، حسن اصيليان، معاون محيط زيست انساني سازمان حفاظت محيط زيست درخصوص اين مصوبه به ايسنا گفت: براساس اين مصوبه مقرر شد مسير مصوب شوراي‌عالي شهرسازي به لحاظ راه و مسائل زيست محيطي بررسي و درصورت امكان‌پذير بودن، اجرا شود.

وي با اشاره به اينكه بايد پايه پل‌ها كاهش يافته و دهانه پل‌هاي احداثي در مسير افزايش يابد، افزود: اين مسير ۲ مصوبه داشته كه يكي مصوبه شوراي‌عالي شهرسازي و ديگري مسير پيشنهادي سازمان حفاظت محيط زيست بود.  اصيليان خاطر نشان كرد: مسير پيشنهادي سازمان حفاظت محيط زيست در جلسه مطرح نشده است.

وي با اشاره به اينكه بايد مسير احداثي از نظر زيست‌محيطي اثرات كمتري داشته باشد، تصريح كرد: وزارت راه در اين جلسه نمونه‌هايي را ارائه كرده كه در دنيا در اكوسيستم‌هاي حساس، پل‌هايي با دهانه ۱۸۰۰ متر زده شده است.  درصورت اجراي مسير پيشنهادي وزارت راه، حدود ۳۰۰ هكتار از تالاب بين‌المللي انزلي جدا و نابود مي‌شود.

تنها يك خبر مي‌تواند دوباره ماجراي قديمي انقراض گوزن زرد ايراني را زنده كند. خبري با اين عنوان كه ۱۵ تير تعداد ۵۵ راس از گوزن‌هاي زرد به زادگاهشان بازگردانده مي‌شوند. ماجرايي كه از سال ۱۳۳۶ و توسط هايزمن آلماني جاني دوباره گرفت و به كابوس ۵۰ ‌ساله انقراض اين‌گونه نادر حيات وحش پايان داد، امروز دوباره با انتقال اين‌گونه به زيستگاهش صورتي ديگر به‌خود مي‌گيرد و اين پرسش كه آيا به راستي زيستگاه اين‌گونه نادر حيات وحش ايران كجاست؟

از آن روز كه براي اولين بار چند رأس گوزن زرد در اطراف رودخانه دز و كرخه مشاهده شدند و پس از آن نيز تعدادي از كارشناسان محيط زيست وقت به همراه هايزمن تصميم به احياي اين‌گونه گرفتند، از آن زمان كه در گام اول آنان را به آلمان بردند و پس از ازدياد نسل دوباره به ايران برگرداندند، تا به امروز كه جزيره اشك درياچه اروميه به‌عنوان زيستگاه موقت آنان براي ازدياد نسل تعيين شده‌است، همواره سخن از زيستگاه اصلي اين‌گونه كمياب و بسيار زيباي ايران است. حال كه به زمان جفت‌گيري گوزن زرد در شهريور ماه نزديك مي‌شويم، دوباره اين موضوع مورد توجه قرار گرفته است. زيستگاه گوزن زرد، به واقع از بين‌‌النهرين آغاز مي‌شد و تا دامنه‌هاي جنوبي زاگرس نيز امتداد داشت.

حتي فيروز آباد فارس نيز بخشي از زيستگاه اين‌گونه بود. گوزن زرد در اين گستره وسيع ساليان دراز زندگي مي‌كرد، اما به تدريج زيستگاه گوزن زرد كوچك و كوچك‌تر شد و حصار زندگي براي آن تنگ‌تر. از اين گستره اكنون تنها بخش كوچكي به‌عنوان زيستگاه اين‌گونه قلمداد  مي‌شود و گوزن زرد مجبور به زندگي در حصاري تنگ و باريك است. قفسي كه قرار است در سال‌هاي آينده تنها مأمن و ملجأ اين جانور باشد.

اما صورت ديگر اين ماجرا تكثير گوزن زرد است. هرچند كارشناسان مسئول بخش پستانداران سازمان حفاظت محيط‌زيست با اشاره به آمار سرشماري گوزن زرد در جزيره اشك، خبر از تكثير و پرورش موفق اين‌گونه مي‌دهند و با تكيه بر آمار مي‌گويند: در سال ۷۹، ۱۴۷ راس از اين‌گونه وجود داشت و در سال ۸۲ به ۲۴۱ راس رسيده است و تا سال ۸۵ نيز اين تعداد به ۲۹۱ راس رسيده و در حال حاضر نيز ۳۰۶ راس از آن در جزاير پارك ملي درياچه اروميه زندگي مي‌كنند، اما هنوز اين جانور به تعدادي نرسيده‌است كه از فهرست گونه‌هاي در معرض خطر سازمان ملل بيرون‌ آيد و بيش از ۵۰ سال تلاش براي احياي نسل آنان آمار ۴۰۰‌راسي است كه به آن مي‌باليم.

قرار است كه تقريبا يك چهارم از جمعيت فعلي گوزن زرد به زادگاه اصلي‌اش بازگردانده شود. اما كدام زيستگاه مي‌تواند زادگاهش باشد. زادگاه اين‌گونه در گذشته مساحتي در حدود ۵۰۰ ‌هزار كيلومتر مربع را شامل مي‌شده است.

كدام زيستگاه مي‌تواند با شرايط موجود بخشي از زيستگاهش را به آن بازگرداند؟

زيستگاهي به پهنه‌ ايران

مهندس بيژن دره شوري معتقد است كه جنگل‌هاي كرخه نمي‌تواند به‌عنوان زيستگاه گوزن زرد محسوب شود؛ چرا كه اين جنگل‌ها روزگاري به دلايل مختلف اقليمي توانايي زيستگاهي داشت، اما امروزه به‌دليل وجود سد كرخه و نبود سيلاب‌ها كه جنگل‌هاي كرخه را بارور كند، نمي‌تواند به‌عنوان زيستگاهي مناسب براي اين‌گونه در خطر به حساب آيد. اين كارشناس برجسته محيط زيست به مطالعات انجام شده توسط دكتر بهرام كيابي، مهندس هنريك مجنونيان و دكتر محمود كرمي براي تعيين زيستگاه گوزن زرد در سال‌هاي گذشته اشاره مي‌كند و مي‌افزايد: در آن سال ما با بررسي دقيق توانستيم چند زيستگاه را در ياسوج و ميان كتل براي گوزن زرد جايابي كنيم.

براساس بررسي‌هاي انجام شده، همه به اتفاق ميان كتل را به‌عنوان زيستگاه اصلي اين جانور معرفي كرديم؛

چرا كه اين پهنه هم توانايي گسترش داشت و هم امكان زيست گوزن زرد در آن بيشتر از مناطق ديگر بود، اما متأسفانه امروزه مي‌بينيم كه بدون توجه به نگاه‌هاي كارشناسي، گوزن زرد به مناطقي برده‌ مي‌شود كه شايد براي آينده حيات اين جانور، خطر زا باشد.

دره‌شوري ادامه مي‌دهد: اگر بخواهيم گونه‌اي را از خطر نجات دهيم، بايد زيستگاهي كه براي آن انتخاب مي‌كنيم، از هر نظر امنيت داشته باشد.

از سويي زماني مي‌توان گونه‌هاي در معرض خطر را به زيستگاهشان انتقال داد كه جمعيت‌شان به‌حدي برسد كه معيارهاي جهاني مشخص كرده‌اند.

وي با اشاره به انتخاب جنگل‌هاي كرخه گفت: بايد براي زيستگاه گوزن زرد منطقه‌ وسيعي را انتخاب كرد. بايد زيستگاه را به‌عنوان محل دائمي قلمداد كنيم. اگر منطقه ۱۰۰ هكتاري براي زيستگاه گوزن زرد در نظر گرفته شود، مسلما اين منطقه به‌عنوان اسارتگاه آنان خواهد بود.

زيستگاهي با اين مساحت مي‌تواند براي كوتاه مدت پاسخگو باشد، اما براي انتخاب يك زيستگاه دائمي بايد محدود‌ه‌اي مشخص شود كه بتوان آن‌را گسترش داد و به مساحت حداقل هزار هكتاري رساند.

ميان كتل كه چند سال پيش انتخاب شده‌بود، ابتدا مساحتي ۲۰۰ ‌هكتاري بود كه بسيار ايمن و به‌عنوان زيستگاه گوزن زرد بسيار مناسب بود. اين محدوده تا مساحت هزار هكتاري قابل گسترش بود.

وي در پايان اگرچه نااميدانه، ادامه مي‌دهد: اگر زيستگاه جنگل‌هاي كرخه موقتي باشد و برنامه‌اي كوتاه مدت خوب است، اما همه نگراني اين است كه در پس آن برنامه‌اي بلندمدت و با توجه به معيارهاي جهاني وجود نداشته باشد.

پاياني بر ماجرا

۱۰۲ گوزن زرد ايراني در حالي به جنگل‌هاي كرخه به‌عنوان زيستگاه اصلي شان منتقل مي‌شوند كه كارشناسان بسياري، نگران آينده اين‌گونه در معرض خطر‌ند. آيا دوباره همان ماجرايي بر آنان خواهد گذشت كه به مانند ۵۰ سال پيش همه دست از اين‌گونه زيبا و خرامان طبيعت ايران بشويند و خود را قانع كنند كه منقرض شده‌است؟

گوزن زرد ايراني اين منحصر به فردترين جانور جلگه‌هاي زاگرس، مسافر دشت‌هاي پر تلاطم جنوب ايران است. مسافري كه روزگاري جولانگاهش گستره‌اي به پهناي جلگه‌هاي مركزي ايران بود، اما امروزه در ازدحام انسان‌ها ناچار در حصار تنگ زيستگاه‌هايي نامانوس به اسارت خواهد گذراند.

عباس ثابتي راد          

خبر‌هاي دريافتي حاكي از آن است كه بيش از ۵۰ ‌درصد تالاب اميركلايه به‌دليل استفاده بي‌رويه كشاورزان از آب آن تاكنون خشك شده و متوسط عمق تالاب نيز به ۸۰ سانتي‌متر كاهش يافته است.